Gedachten over een echt vrije samenleving

Onze somberheid ontleed

2 reacties

De media hebben een dankbaar onderwerp aan onze collectieve somberheid. Er heeft al heel wat licht over geschenen. Onafhankelijk van de economische crisis zette het Sociaal Cultureel Planbureau de trend met “met mij gaat het goed maar met ons gaat het slecht”. Onze calvinistische koopmansgeest dient vaak als verklaring maar dat lijkt toch wat al te gemakkelijk. De Fransen hebben er namelijk ook last van. Eigenlijk hebben we er nog geen goede verklaring voor.

Er is niet één hoofdoorzaak aan te wijzen. Onze somberheid wordt geschilderd met een palet waarop de sombere kleuren overheersen.  

We staan machteloos   

Dankzij de moderne technologie worden we de hele dag bestookt met nieuws. In de grote meerderheid van de gevallen gaat het om slecht nieuws en negatieve commentaren en analyses. Goed nieuws is geen nieuws. We worden 24 uur per dag overspoeld door natuurrampen, milieuproblemen, oorlogen, opstanden, bezuinigingen, kinderverkrachters, jeugdbendes, gemolesteerde hulpverleners, frauderende wetenschappers, incapabele bestuurders, roeptoeterende politici, comazuipende tieners, afluisterende overheden, graaiende bankiers en gouden handdrukken voor mislukte managers.

En we kunnen er niets mee! 

We voelen ons gevangen

Onze veel geroemde vrijheid is in werkelijkheid beperkt tot de randen van ons bestaan. Wij denken dat wij vrije keuzes maken en politiek liberale stromingen proberen ons daarvan te overtuigen. In werkelijkheid wordt onze zogenaamde vrijheid volledig bepaald door economische criteria en gehoorzamen wij allemaal aan de economische ordening waarin wij leven. Het geldsysteem is een wereldwijd piramidespel dat alleen kan blijven bestaan door economische groei.

We hebben steeds meer het gevoel een anoniem radertje te zijn in een immense machinerie die met ons aan de haal gaat. We voelen hoe we in die maalstroom worden meegezogen en dat het onmogelijk is om er aan te ontsnappen.

We worden ontevreden gemaakt

Hoe kun je somber zijn als je het voorrecht hebt in een land als Nederland te wonen?  Maar ook in een welvarend land is alles relatief. Onder aanvoering van (alweer) de media worden de dimensies van het leven in ranglijsten, taartpunten en grafieken geperst. Gemiddeld en modaal zijn de maat geworden van bijna alles. Dat heeft tot gevolg dat altijd een deel van de populatie zich tekort gedaan en ontevreden voelt. En als je het niet uit jezelf bent dan is er altijd wel een belangenbehartiger in de buurt die jou daarop wijst, of een reclame die jou laat denken dat je iets mist, moet doen of willen hebben. 

Maar iedere verkleining van de achterstand op het gemiddelde verhoogt het gemiddelde waardoor weer nieuwe groepen achterlopen die er op hun beurt een verhoging mee legitimeren, enzovoorts en zo verder. De terreur van het gemiddelde maakt ons permanent ontevreden. 

We raken vermoeid 

Alessandro Barrico bespreekt in de Barbaren de teloorgang van ons cultuurbesef en de vervlakking van de samenleving. Het gaat over altijd identiek smakende Hollywoodwijnen, over de eindeloze stroom boeken, de televisieseries uit een scenariosjabloon, de onophoudelijke diarree van singer/songwriters en hun gitaartjes en zelfs over totaalvoetbal met Baggio op de bank. Dankzij internet en (alweer) de media krijgen we onophoudelijk te horen en zien wat we leuk moet vinden. Op zijn rusteloze reis van de ene sensatie naar de andere raakt “Homo horizontalis” alles nog maar eventjes aan. Hij is voorturend bezig om gelukkig te zijn of te worden. In een als maar hoger tempo. 

Ons brein is helemaal niet ingericht op sensatie, integendeel. Ons onbewuste is 24 uur per dag in alle stilte voor ons aan het werk door moeiteloos de miljoenen bits informatie per seconde te verwerken die via onze zintuigen binnenkomen. Het laat ons onbewust alles denken en doen. Pas als zich een (voor het onbewuste) onbekende situatie voordoet komt ons bewuste in actie om ons daarop te laten reageren. Met een snelheid van niet meer dan 20 bits per seconde! Veel te traag om “automatisch” te kunnen reageren. Met ons bewuste moeten we dus gewoon echt werken. Van YOLO word je doodmoe!

We zijn weemoedig

 We denken met weemoed aan vroeger toen alles beter was. Minder druk en hectisch, socialer, overzichtelijker. Dat lijkt misschien wel zo als je terugkijkt maar dat was het helemaal niet voor de mensen die toen leefden. Zij ervoeren de werkelijkheid van dat moment ook als minder goed dan vroeger. Dat zal ook altijd zo zijn want zo werkt ons geheugen nu eenmaal. Dat kan namelijk geen losse feiten opslaan. Om een gebeurtenis bijna letterlijk in een doosje te kunnen stoppen, moet het in een context passen. Om te kunnen onthouden maken we van alles een verhaal en wat wordt onthouden en overgeleverd is versimpeld en positiever dan de werkelijkheid was. Nassim Taleb noemt dat de narratieve misleiding en geeft er in de Zwarte Zwaan een treffend, voorbeeld van:   

‘Ene Diagoras, iemand die niet geloofde in de goden, kreeg een stel beschilderde kleitabletten te zien met daarop de portretten van enkele gelovigen die baden en daarna een schipbreuk overleefden. De onuitgesproken suggestie was dat bidden je behoedt voor verdrinking. Diagoras vroeg daarop: “Maar waar zijn de schilderijen van de mensen die baden en daarna verdronken?”

 Volgens Taleb staan we bij het schrijven van de geschiedenis met de rug naar het kerkhof.

Wij zien de kathedralen en de pittoreske middeleeuwse straatjes maar we ruiken niet de stank van stront, rook en verrotting.

We zijn bevreesd voor de toekomst 

Taleb leert ons ook dat wij de toekomst nooit zullen kennen. Wij kunnen ons de toekomst alleen maar voorstellen met de kennis en ervaring die we nu hebben en die zijn per definitie ontoereikend. Ieder toekomstscenario gaat daar mank aan. Een blik vooruit vanuit een eeuw geleden bewijst dat zonneklaar. We hadden anno 1914 nog geen weet van satellieten, microchips, glasvezelkabels, penicilline, kanker, patriot raketten, schaliegas, aids, smartphones en nog duizenden andere zaken. En zo hebben we nu ook geen weet van de werkelijkheid anno 2114, zelfs niet van die van 2024.

Er valt over de toekomst maar één ding met zekerheid te zeggen: zij zal anders zijn dan wij ons nu kunnen voorstellen. Toeval zal de toekomst voor 100% bepalen.  

Wat we desondanks bedenken stemt ons niet vrolijk: klimaatverandering, uitputting van natuurlijke hulpbronnen, voedseltekorten.

Wat dan? 

Je gaat pas nadenken over ontsnappen als je beseft dat je gevangen zit. Laat dat inzicht dan de winst zijn.

 Ons grootste probleem is de totale absentie van een perspectief. Het zou helpen als we met elkaar in gesprek gaan over zoiets als “vooruitgang”. We zijn er door geobsedeerd maar we weten niet wat het is of zou kunnen zijn.

Taleb adviseert ons “robuustheid” als publiek belang en als voorbereiding op de enige zekerheid die de toekomst ons biedt: Zwarte Zwanen. Zou die robuustheid misschien onze vooruitgang kunnen zijn?

Willem Schinkel heeft in “De nieuwe democratie” de plaats bedacht waar wij dat gesprek met elkaar kunnen hebben. Niet in de regering, niet in het parlement, zeker niet bij Pauw en Witteman maar in de Nieuwe Raad van State, de agenderende macht die aan de scheiding der machten moet worden toegevoegd. Want, zo zegt hij: “De economische en mediasystemen moeten worden gecompenseerd door andere systemen een agenderende invloed te geven. Systemen met publieke taken, of met een visie op het publieke belang”.

Advertenties

2 thoughts on “Onze somberheid ontleed

  1. Wat een somberheid. Ik herken mij hier niet in:
    – Met mij gaat het goed met ons slecht zegt denk ik eerder dat we ondanks onze omgeving bereid zijn om gelukkig te zijn
    – verder worden we meer door patronen uit ons nest/gezin of positie in het gezin geregeerd dan door economie en media.
    – de homo horizontales: is het zo belangrijk om anders te zijn en was dat vroeger anders in de verzuilde samenleving.
    – geen kranten lezen en zelf de wereld beoordelen is inspirerend zeg ik uit persoonlijke ervaring
    – er is ook heel veel vrolijkheid. Dat we ons als lemmingen gedragen is een vervelend feit, maar tot de ondergang moeten we het orkest toch maar door laten spelen

    • Geen misverstand, ik geniet ook heel erg op mijn vierkante meter. Maar wanneer hebben we iemand met serieuze bedoelingen (niet Rutte dus) horen verkondigen dat de mensheid een fantastische toekomst tegemoet gaat?
      Ik wil juist positief zijn door een weg te schetsen die kan voorkomen dat we ons collectief van de klippen storten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s