Gedachten over een echt vrije samenleving

Het neoliberale misverstand

Een reactie plaatsen

Neoliberalen hebben een groot vertrouwen in de regulerende werking van de vrije markt. Neoliberaal kapitalistisch economisch beleid streeft daarom naar privatisering, beperking van de publieke sector, bezuiniging op collectieve uitgaven en deregulering en vrijhandel. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw vaart een groot deel van de westerse wereld, onder aanvoering van Amerika, deze neoliberale koers.

Het neoliberalisme grijpt terug op het denken van onder meer Adam Smith, die bijna drie eeuwen geleden beredeneerde dat vraag en aanbod in een marktgeleide economie voor een efficiënt en rechtvaardig gebruik van de productiefactoren zullen zorgen. Smith verbeeldde dat met een “onzichtbare hand” die eigenbelang transformeert tot collectieve welvaart. Die hand werkt dankzij de sociale context. Eigenbelang is namelijk geen egoïsme maar zorg voor anderen vanuit een goed begrip van de eigen positie. Smith illustreerde dat met het vaak aangehaalde voorbeeld van de middenstander: Niet van de welwillendheid van de slager, brouwer of bakker verwachten wij ons middagmaal, maar van de overweging van hun eigenbelang. Wij doen geen beroep op hun goedheid, maar op hun eigenliefde, en wij onderhouden hen niet  over onze behoeften, maar over hun belangen”. De sociale context houdt de bakker ethisch in het gareel.

Heel opvallend is dan de conclusie uit recent onderzoek van de Rotterdam School of Management (Volkskrant, 22 februari 2016):

Ethiek blijkt vaak een blinde vlek in het bedrijfsleven.

Niet dat de mensen immoreel zijn, zo stelt men vast, maar het systeem houdt gewoon geen rekening met moraliteit. Joris Luyendijk velde eerder in “Het kan niet waar zijn” al een vergelijkbaar oordeel over bankiers: ze zijn niet immoreel maar amoreel.

De verklaring lijkt mij eenvoudig.Smith ontwikkelde zijn theorie in de tweede helft van de 18e eeuw. In zijn tijd en werkelijkheid leefden de meeste mensen hun leven op luttele vierkante kilometers. Samen met de beperkte bestaanszekerheid zorgde dat voor een dominante sociale context. Je kon als middenstander de gevolgen van je handelen zelf ervaren en je was er ook volledig voor aansprakelijk.

Smith heeft uiteraard geen kennis gehad van de veranderingen die zich nadien hebben voltrokken. Met name niet van het ontstaan van de onderneming als zelfstandige juridische entiteit, in de loop van de negentiende eeuw. Hadden de eerste generaties ondernemingen nog veel wortels en ankers in de eigen omgeving, technologie heeft de begrenzing van plaats en tijd inmiddels geëlimineerd en het monomane winststreven van met name beursgenoteerde ondernemingen heeft bovendien een onmenselijke schaalvergroting tot gevolg.

In onze moderne maatschappij is de onderneming volledig vervreemd van zijn sociale context. De onzichtbare hand werkt niet meer.

Van een rechtvaardig gebruik van de productiefactoren is helemaal niks terecht gekomen. Volgens Oxfam Novib heeft de rijkste 1% van de wereldbevolking meer vermogen dan de rest bij elkaar. Ondernemingen verkopen zonder gêne ongezond voedsel, knoeien met software en ontduiken op grote schaal winstbelasting. We zien hoe Bill en Melinda glimlachend hun deels “gestolen” miljarden over de wereld rondstrooien, terwijl het overheden aan de inkomsten ontbreekt om het sociaal contract met haar burgers te kunnen nakomen. Het maakt een farce van democratie. Er klopt helemaal niets meer van.

Gevraagd naar een oplossing concludeert organisatiepsycholoog Niek Hoogervorst van Rotterdam School of Management dat het zelfreinigend vermogen van de markt vies tegenvalt. Volgens hem zal het uiteindelijk moeten komen van een mentaliteitsverandering in alle managementlagen. Maar als niet de mensen het probleem zijn maar het systeem is dat ijdele hoop.

Neoliberalisme is een naïef anachronisme.

Neoliberalen bouwen op een rottende fundering. De uitkomst laat zich raden: this house of cards will collapse. Dus voor het echt te laat is: Hup Bernie Sanders! Het zou een beginnetje kunnen zijn, de vleugelslag van een vlinder.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s